16 آذر

«اگر اجباری كه به زنده ماندن دارم نبود، خود را در برابر دانشگاه آتش می‌زدم، همان‌جایی كه بیست و دو سال پیش، آذرمان، در آتش بیداد سوخت، او را در پیش پای نیكسون قربانی كردند. این سه یار دبستانی كه هنوز مدرسه را ترك نگفته اند، هنوز از تحصیلشان فراغت نیافته اند، نخواستند همچون دیگران كوپن نانی بگیرند و از پشت میز دانشگاه، به پشت پاچال بازار بروند و سر در آخور خویش فرو برند. از آن سال، چندین دوره آمدند و كارشان را تمام كردند و رفتند، اما این سه تن ماندند تا هر كه را می آید، بیاموزند. هركه را می‌رود، سفارش كنند. آنها هرگز نمی روند، همیشه خواهند ماند. آنها «شهید» ند. این «سه قطره خون» كه بر چهره ی دانشگاه ما، همچنان تازه و گرم است. كاشكی می توانستم این سه آذر اهورائی را با تن خاكستر شده ام بپوشانم، تا در این سموم كه می وزد، نفسرند. اما نه، باید زنده بمانم و این سه آتش را در سینه نگاه دارم.» دكتر شریعتی‏

دانشجویان همواره درطول تاریخ معاصر ایران از پیشگامان مبارزه با ظلم و بی عدالتی بوده اند. آنها در طول تاریخ و در مقاطع حساس  با حضور خود تاثیر شگرفی بر جریانات سیاسی و اجتماعی داشته اند.

16 مهر 32:بیشتر از 50 روز از كودتای علیه دولت مصدق توسط ارتشبد زاهدی نگذشته بود. اولین تظاهرات یك پارچه مردم علیه رژیم كودتا در همین روز اتفاق افتاد. دانشگاه و بازار به طرفداری از تظاهركنندگان اعتصاب كردند. 16 آبان همان سال، كابینه زاهدی و دولت انگلستان برای تجدید روابط ایران و انگلستان كه در جریان ملی سازی نفت قطع شده بود، مخفیانه شروع به مذاكرات كردند. چندی بعد اعلام شد كه نیكسون معاون رئیس جمهور آمریكا از طرف آیزنهاور به ایران می‏آید. نیكسون به ایران می‏آمد تا نتایج «پیروزی سیاسی امیدبخشی را كه در ایران نصیب قوای طرفدار تثبیت اوضاع و قوای آزادی شده است» (نقل از نطق آیزنهاور در كنگره آمریكا بعد از كودتای 28 مرداد) ببیند. وقوع تظاهرات هنگام ورود نیكسون حتمی می‏نمود.

دو روز قبل از آن واقعه تلخ (14 آذر) زاهدی تجدید رابطه با انگلستان را رسما اعلام كرد. از همان روز 14 آذر تظاهراتی در گوشه و كنار به وقوع پیوست كه در نتیجه در بازار و دانشگاه عده‏ای دست گیر شدند. رژیم شاه برای مسلط شدن بر اوضاع و حفظ سلامت نیكسون نیروهای نظامی خود را در دانشگاه مستقر كرد. روز 15 آذر یكی از دربانان دانشگاه شنیده بود كه تلفنی به یكی از افسران گارد دانشگاه دستور می‏رسد كه باید دانشجویی را شقه كرد و جلوی در بزرگ دانشگاه آویخت كه عبرت همه شود و هنگام ورود نیسكون صداها خفه گردد و جنبنده‏ای نجنبد.

صبح شانزده آذر: ساعت اول بدون حادثه مهمی گذشت و چون بهانه‏ای به دست آنان ازطرف دانشجویان نیامد به داخل دانشكده‏ها هجوم ‏آوردند؛ ازدانشکده های پزشكی، داروسازی، حقوق و علوم عده زیادی را دستگیر كردند. رئیس وقت دانشگاه تهران برای اینكه جلوی ناآرامی‏ها را بگیرد، كل دانشگاه تهران را تعطیل كرد. هنوز نیمی از دانشجویان در حال خروج بودند كه ناگاه سربازان با بهانه ی دستگیری دو دانشجو به دانشكده فنی حمله كردند. حضور نظامیان در صحن دانشكده فنی باعث شد كه بین نظامیان و دانشجویان، زد و خورد شود. عده‏ای از سربازان، دانشكده فنی را به صورت كامل محاصره كرده بودند تا كسی از میدان نگریزد. اكثر دانشجویان به ناچار پا به فرار گذاردند تا از درهای جنوبی و غربی دانشكده خارج شوند. در این میان بغض یكی از دانشجویان تركید و شعاری كوتاه بیرون ریخت: «دست نظامیان از دانشگاه كوتاه!». هنوز صدای او خاموش نشده بود كه رگبار گلوله باریدن گرفت و چون دانشجویان فرصت فرار نداشتند به كلی غافل گیر شدند و در همان لحظه اول عده زیادی هدف گلوله قرار گرفتند. بدین ترتیب سه نفر از دانشجویان (بزرگ نیا، قندچی و شریعت رضوی) کشته و بیست و هفت نفر دستگیر و عده زیادی مجروح شدند.

خبر واقعه 16 آذر به سرعت در تمام تهران پخش شد. در روز 17 آذر تمام دانشگاه‏های تهران و اغلب شهرستان‏ها در اعتصاب كامل به سر بردند. حتی بسیاری از دبیرستان‏ها هم با تعطیل كردن مدرسه خود هم دوش دانشگاهیان در تظاهرات علیه فجایع 16 آذر و سفر نیكسون به تهران شركت كردند. برای كم رنگ كردن واقعه 16 آذر، جنایت كاران شروع به توجیه نمودند:«دانشجویان برای گرفتن تفنگ سربازان حمله كردند و سربازان نیز اجباراً تیرهایی به هوا شلیك نمودند و تصادفا سه نفر كشته شد.» در همان روزها یكی از مطبوعات نوشت: «اگر تیرها هوایی شلیك شده، پس دانشجویان پر درآورده و خود را به گلوله زدند!» حکومت برای این كه واقعه 16 آذر زودتر از یادها برود از برپایی مراسم یادبود شهدا جلوگیری كرد. این روز علاوه بر این که نقش اساسی در ادامه ی مبارزات علیه حکومت شاه ایفا کرد، نمادی شد از شجاعت، حق طلبی و آزادی خواهی دانشجویان.

منابع : مرکز اسناد انقلاب اسلامی
    خاطرات دکتر چمران

و اما امسال به دلیل اتفاقات پس از انتخابات و شرایط ویژه ای که بر کل فضای سیاسی کشور حاکم است، حساسیت های ویژه ای روی کسانی که این روز متعلق به آن ها است یعنی دانشجویان قرار دارد. دانشجویان به دلیل این که همواره نقش اساسی در تحولات اجتماعی و سیاسی داشته اند، برای بزرگداشت «روزدانشجو» در زیر ذره بین مقامات امنیتی قراردارند. دردانشگاه گیلان نیز شاهد برخوردهایی بوده ایم که شاید نشان دهنده ی عزم مسئولین برای پیشگیری احتمالی از هر گونه تحرک و یا تجمع در روز 16 آذر باشد. در هفته ای که گذشت بسیاری از دانشجویانی که در اعتراضات دانشجویی گذشته(اعم از اتفاقات پس ار انتخابات در تیرماه و یا اعتراضاتی که به موجب حضور صفارهرندی در دانشگاه رخ داد) به کمیته ی انضباطی احضار شده و مورد اخطارهای شفاهی و تهدید قرارگرفته اند و هم چنین دانشجویانی که در روز 13 آبان در بیرون از دانشگاه دستگیر شده بودند به آموزش دانشکده ها احضار شده و کارت دانشجویی آن ها ضبط شده است. در بسیاری از دانشگاه های دیگر نیز روند برخورد و دستگیری فعالان دانشجویی سرعت بیشتری گرفته است.

انجمن اسلامی دانشگاه گیلان نیز به مناسبت بزرگداشت 16 آذر اقدام به برگزاری نمایشگاهی در مقابل دفاتر خود در دانشکده های فنی و انسانی نمود. برد های انجمن اسلامی حاوی تاریخچه ای نوشتاری و تصویری برای جنبش دانشجویی از 16 آذر سال 1332 گرفته تا سال های بعد انقلاب و به خصوص دوران اصلاحات(حوادث کوی دانشگاه در سال 78) و بعدآن بود. هم چنین انجمن اسلامی بردهای خود را طی یک حرکت نمادین در زمینه ای سیاه با نوشته هایی به رنگ خون حاوی عبارت های«دانشگاه زنده است» و هم چنین«سه قطره خون» تزین کرده بودند. 

طی سال های متمادی پس از 16 آذر 32 چه قبل انقلاب و چه پس از انقلاب، همواره این روز بهانه ای بود برای این که دانشجویان خواسته های خود را بیان کنند و درپاره ای موارد به ابراز عقیده و اعتراض بپردازند و به طور خلاصه نمادی است از تاثیرگذاری قشر دانشجو بر تحولات اجتماعی و بالعکس آن.